Geheimtaal

Vriendschap, daarover gaat de Kinderboekenweek die aanstaande woensdag begint. Eén van de boeken op zowel de lijst van CPNB als op mijn lijst voor het lesmateriaal FILOSOFEREN OP SCHOOL is ‘Het zakmes’ van Sjoerd Kuyper. De hoofdpersoon Mees Grobben heeft daarin een geheimtaal met zijn vriend Tim: de taal van de kippen.
Een geheimtaal is volgens mij een ultiem teken van vriendschap, van een verbond. En daarmee kun je creatief aan de slag in de klas. Daarom in deze post een paar ideeën voor het bedenken en maken van een geheimtaal.

De taal van de kippen

Mees en Tim uit ‘Het Zakmes’ spreken samen de taal van de kippen, oftewel: do tol von do koppen. Tok tok!
Alle klinkers zijn vervangen door een ‘o’. Zo zijn er natuurlijk nog veel meer andere talen te bedenken.  Wat dacht je van de taal van de koeien, de paarden, of de mieren? Hoe klinkt de taal van de honden? Vraag de kinderen in tweetallen om een spreektaal te verzinnen, zoals de taal van de kippen. Zijn er nog andere manieren om een geheime spreektaal te bedenken? En zouden de dieren ook echt hun eigen taal hebben, waarin ze net als wij met elkaar praten?

Geheime tekens

Het alfabet bestaat uit 26 tekens die voor de meesten van ons, boven de zes jaar althans, niet geheim zijn. Voor jonge kinderen en voor mensen die veel moeite hebben met lezen en schrijven zijn ze dat natuurlijk wel. Dat is ook het mysterieuze aan taal. Op school wijden we elkaar in in het geheim van het alfabet, op zichzelf betekenen die kriebels niets. Sterker nog, je kunt zelf allerlei tekens bedenken en ze een alfabet noemen. Om ermee te kunnen communiceren moet je dan wel iemand uitleggen hoe het zit. Je beste vriend bijvoorbeeld.

Een eigen taal van geheime tekens maken is een leerzame opdracht waar je diverse leerdoelen aan kunt verbinden. De kinderen denken na over de betekenis van taal, over semiotiek: de manier waar betekenis en betekenisdragers met elkaar verbonden zijn.
Het zelf bedenken van tekens vereist creativiteit. maar doet ook een beroep op logisch, wiskundig denken: hoeveel variaties zijn er mogelijk bij een combinatie van vormen?

Maak je bij je geheimtaal een draaischijf, dan komt daar ook nog meetkunde aan te pas. De draaischijf bestaat uit twee kartonnen cirkels van verschillende grootte, die met een splitpen op elkaar zitten. Op de binnenste cirkel staan de letters van het alfabet en voor het gemak twee extra tekens zoals ! en ?.  Op de buitenste ring komen 28 geheime symbolen. Bij elke geheime boodschap geef je weer welk symbool bij de A. hoort. De ontvanger draait de schijf in de juiste positie en vervolgens is de  boodschap te ontcijferen aan de hand van de schrijf. Zo kun je steeds variëren en is de code lastig te kraken.

Gebarentaal

In de brugklas hadden mijn vriendin en ik een gebarentaal bedacht, die we na enig oefenen razendsnel konden toepassen. Elk gebaar hoorde bij een letter van het alfabet. Vraag je kinderen samen een gebarentaal te bedenken, dan doe je een beroep op zelfstandigheid, nauwkeurige communicatie en het maken van goede afspraken. De kinderen hebben een creatieve oplossing nodig het vastleggen en onthouden van wat zij samen hebben bedacht. Alles bij elkaar een uitdagende sociale opdracht, die ongetwijfeld veel plezier oplevert.

Dreamteam Kauffman en Deijmann

Blogserie: Vakgenoten

Zelfstandig, maar in goed gezelschap. Zo ervaar ik mijn werk als zzp’er in illustratie, cultuur en educatie. Ik werk graag alleen, maar geniet ook van samenwerken, sparren, onderzoeken en uitwisselen met vakgenoten. Op mijn blog deel ik mijn ideeën en ervaringen, en graag nodig ik mijn vakgenoten uit om dat eveneens te doen. In een serie interviews vraag ik ze op de mens af wat hen motiveert, hoe ze werken en wat ze ons vanuit hun ervaring in het vak kunnen leren.

Ilse/Michiel

Ilse Kauffman en Michiel Deijmann leerde ik kennen via Stichting Kunst in de Klas (K!K) in Rotterdam. K!K organiseerde en faciliteerde vanaf 2004 tien jaar lang omvangrijke kunstprojecten op scholen, waarbij steeds twee kunstenaars samen een lesplan ontwikkelden en uitvoerden in de klas. Een buitenkans voor scholen en kunstenaars, die zowel binnen kaders als grensoverschrijdend te werk gingen. Ilse en Michiel waren van begin tot eind betrokken bij K!K als rotsvast duo, maar bleven ook daarna samenwerken in de kunsteducatie. En dat is best bijzonder in een tijd waarin scholen moeite hebben om de middelen te vinden om kunst en cultuur te financieren. In dit tweede deel van de blogserie Vakgenoten vertellen ze hoe zij hun aanpak en werkwijze onderbouwen en wat hen drijft en inspireert in hun werk en gezamenlijke projecten.

Ilse en Michiel bij een werk van Krištof Kintera in de Kunsthal (2015).

Kunstenaar/docent

Michiel: Ik ben opgeleid tot kunstenaar en in de praktijk docent geworden. Dat is niet iets wat ik zelf zou hebben gekozen, ik had een rampzalig beeld van onderwijs overgehouden aan de lagere en middelbare school. Maar ooit werd ik gevraagd om popmuziekworkshops te geven op het Johan de Witt-college in Den Haag. Voor iets anders had ik het nooit gedaan, maar voor popmuziek konden ze me vragen. En zo ontdekte ik dat ik het leuk vond om anderen iets te leren – mijn vak en mijn enthousiasme daarvoor over te dragen tenminste. Als ik wiskunde had moeten geven, was het niks geworden.
De ervaring leerde dat ik het ook kon, de interactie met de leerlingen. Dus na de popmuziek volgde workshops in flash-animatie en vervolgens coördineerde ik het workshopaanbod. Ik ging steeds meer nadenken over wat ik de deelnemers wilde leren en hoe ik dat met de andere docenten kon aanpakken. De positieve feedback van opdrachtgevers en leerlingen zorgde ervoor dat ik mezelf langzaam maar zeker ook als docent ging zien. Maar in de kern gaat het mij om de kunsten en de muziek, dat komt op de eerste plaats.

Ilse: Na mijn opleiding aan de kunstacademie kwam ik terecht op het Haags Kinderatelier, aanvankelijk als vrijwilliger. Zo raakte ik vertrouwd met het lesgeven aan kinderen, in kleine groepjes. Dat vond ik heel leuk om te doen. Ik geloof dat je een kind met kunsteducatie echt iets kunt geven. Net zoals je een kind iets kunt afnemen als je zijn creativiteit niet waardeert. Ik herinner me een voorval op de basisschool, waar ik in de handwerkles eigen borduursteken had bedacht. De euforie die ik voelde toen ik zelf iets nieuws maakte en ontdekte, te gek! De juf liet mijn werk voor de klas zien met de woorden: ‘Dit is dus hoe het niet moet’. Als kind accepteer je dat, maar het is me altijd bijgebleven.

Alles wat je met kinderen kunt doen, wat te maken heeft met verzinnen, met ontdekken, met een andere laag aanspreken in het kind – dat drijft me.

Ik heb met autistisch kinderen gewerkt, met allerlei bijzondere kinderen, op Rotterdamse scholen met kinderen ‘van de straat’. Ik ben niet toevallig gaan lesgeven naast het kunstenaarschap, maar intrinsiek gemotiveerd. Ik weet hoe het voor mezelf werkt en dat wil ik graag met anderen, met kinderen, delen. Je creëert je eigen tekeningen, je eigen wereld. Dat levert mij veel op. De kunst is een fijn eiland.

Alleen/samen

Michiel: Ilse en ik kenden elkaar als ateliergenoten, dat zijn we inmiddels 23 jaar. Voor het eerste project van K!K in 2004 zijn we op uitnodiging gaan samenwerken, min of meer bij toeval. Dat beviel eigenlijk meteen goed. Door de ervaring bij K!K gingen we ook voor andere opdrachtgevers samenwerken. In de kunsteducatie kun je gewoon beter met z’n tweeën voor de klas staan – vooral als je beeldend werkt. Daar komen veel vaardigheden, gereedschappen en materialen bij kijken. En kinderen kunnen sterk verschillen in hun vaardigheden of in de begeleiding die ze nodig hebben om op gang te komen in een creatief proces. Er is veel aandacht nodig en met z’n tweeën kun je die aandacht geven.

Ilse: Wij werken doorgaans wel op pittige scholen, met kinderen die nauwelijks met kunst en creativiteit worden opgevoed.

Michiel: Maar eigenlijk geldt het voor alle scholen, ook als we met leerlingen van een gymnasium werken. Die zijn slim en kunnen goed nadenken over elkaar en over de wereld. Maar ze willen in zo’n creatief proces meteen alles goed doen of hebben moeite met samenwerken. Dan ben je blij als je om de beurt een groepje kunt aansporen en dat ook allebei op je eigen manier doet.

Ilse: Als je alleen werkt, ga je lessen verzinnen waarmee je het praktisch in de hand kunt houden. Dan haal je niet zo snel een boormachine of decoupeerzaag tevoorschijn. Dan geef je jonge kinderen geen stanleymes. Dat gaat ten koste van het experiment, van de individuele aandacht die nodig is om een kind te helpen dat vastloopt. Het is geen luxe om echt contact te kunnen maken met een kind. Als je organisatorisch èn inhoudelijk kwaliteit wilt, is samenwerken als duo een enorm voordeel. Wij zijn daar zo van overtuigd dat het vanzelfsprekend is geworden dat je ons samen inhuurt. En dat is ook wel weer uniek.

Cognitie/creativiteit

Michiel: Er is iets fundamenteel geks aan het onderwijs, iets wat niet klopt met hoe wij als mensen in elkaar zitten. Er is teveel van het één en te weinig van het ander. Teveel van het cognitieve, resultaatgerichte, en te weinig van het creatieve. Bovendien ligt de nadruk op de verschillen tussen deze twee, er wordt niet gezocht naar een symbiose. Kunst en muziek zijn niet zaligmakend, wel bieden ze andere manieren van denken en met de wereld omgaan. Een manier die te waardevol is om te laten liggen. Maar dat doen we structureel wel door hoe het onderwijs is ingericht. Kinderen krijgen daardoor weinig ruimte voor hun eigen manier van denken en doen. Dat gaat ten koste van hun motivatie tot ontwikkeling. Ik heb me vaak afgevraagd waarom ik zo’n hekel had aan school. Het enige dat ik fijn vond was tekenen en verder met rust gelaten te worden tot ik weer naar buiten kon. Er werd gezegd dat ik niet kon knutselen, ik hield me niet aan de voorgeschreven opdracht. Net als Ilse bij het borduren.

Ilse: Ik kan me ineens voorstellen dat je een kunstenaar met atelierfunctie in de school hebt, net als een conciërge of een logopedist. Waar leerlingen terecht kunnen met hun creativiteit, voor respons op hun ideeën en kunstzinnige werk. Iemand die er voor dit soort kinderen is, om ze verder te helpen in hun talenten en interesses. Continuïteit. Dat zou wèl luxe zijn.

Ilse tijdens een les in de Kunsthal bij een expositie van Keith Haring (2015/2016).

Kunstproject/cultuuronderwijs

Ilse: Intensief werken met de kinderen geeft je de kans een band met ze op te bouwen. Dat is het voordeel van een aaneengesloten kunstproject met lessen van bijvoorbeeld 1,5 uur. Dan kun je op de pittige scholen ook meer doen. De kinderen moeten vertrouwen in je hebben, vertrouwen dat het samen lukt. Cultuuronderwijs zou in het reguliere curriculum opgenomen moeten zijn, maar ook in periodes van intensieve projecten. Elke week een uurtje tekenen is heel goed en moet zeker ook gebeuren. Maar alle vluchtige uurtjes handvaardigheid kun je soms beter opsparen tot een module met langere lessen. Dan is het de moeite waard om al dat gereedschap uit de kast te pakken en er een troep van te maken. Het kost niks extra, maar je verdeelt je tijd anders. Scholen vinden dat vaak een goed idee, maar hebben geen idee hoe ze het moeten organiseren in het jaarplan.

Michiel: Het gaat er mij niet om als kunstenaar in de klas te zijn, meer om creativiteit in het onderwijs. Ik noem steeds kunsteducatie, maar bedoel vooral creativiteit. We komen niet in de klas om ons vak of talent als kunstenaar te laten zien. Sommige kunsteducatiedocenten doen dat misschien teveel: de kinderen laten meeliften op hun talent. In onze eerste projecten bij K!K ging het daar ook wel om. Maar inmiddels denk ik er anders over. Je bent beeldend kunstenaar, maar als je voor de klas staat ben je vooral docent. Dat kan heel goed samenvallen. Ik vind het een creatieve uitdaging om iets te bedenken, een project of een lesprogramma waarmee je iets wilt bereiken binnen die educatie. Maar dan wil ik vervolgens wel met eigen ogen zien of het werkt in de praktijk. Hoe het beter kan. Ik geloof in het zelf ervaren, in relatie tot de kinderen. Maar ook in het stellen van doelen, het van tevoren maken van een lesplan en brainstormen, liefst direct met de opdrachtgever.

Michiel tijdens een les over Keith Haring in de Kunsthal (2015/2016).

 Talent/vaardigheid

Michiel: Te vaak wordt gedacht: taal en rekenen dat kun je leren, creatief dat ben je. Dat is natuurlijk helemaal niet waar. Bovendien kun je op een creatieve manier met rekenen en taal omgaan. Kunst en creativiteit worden als talent weggezet, daardoor krijgen die domeinen de kans niet om deel te worden van het lesprogramma. Terwijl ze de mogelijkheid bieden om op een andere manier informatie te verwerken dan alleen met je hoofd.

Het gaat om de verbinding tussen verbeelding en feiten, tussen kennis en creativiteit.

Ik had als kind niet af hoeven haken in het onderwijs als die verbinding was gemaakt. Dat is wat wij als kunstdocenten moeten laten zien. Daarom moeten we ook nadenken over de theoretische, onderwijskundige kant van onze lessen en projecten. We moeten een duizendpoot willen zijn en op een positieve manier een wig drijven in wat het onderwijs nu is. Om te laten zien dat dit niet de enige manier is. Er wordt beweerd dat kinderen zich niet meer kunnen focussen, dat ze niet langer dan 10 minuten aandacht voor je hebben. Dat is niet wat wij ervaren. In meer intensieve projecten, met een goed doordachte lesopbouw, is het heel goed mogelijk om met de kinderen een bepaalde flow of focus te bereiken. En zo laten we zien dan het anders kan, dat de kinderen anders kunnen.

Ilse: Goed gezegd Michiel!

Waar blijft de tijd?

Voorbije tijd verdwijnt in zwarte gaten.
Zo gaat het en zo zal het altijd gaan.
Vandaag verdwijnt. Je doet er weinig aan.
Die gaten zijn oneindig hol
en nog bij lange na niet vol.
Je moet voorbije tijd toch ergens laten?

Bette Westera

Februari is verdwenen in een van de zwarte gaten en zo is het ineens maart. Wat is dat met de winter? Korte dagen, lange uren, veel te doen. Gelukkig was er in alle drukte wel tijd om het grappige, filosofische boek ‘Was de aarde vroeger plat?’ van Bette Westera te lezen en te genieten van de illustraties van Sylvia Weve.

Het boek stelt 36 onderzoekende vragen, weergegeven in een inhoudsopgave. Opvallend is dat veel van de vragen over tijd en ruimte gaan, over het mysterie daarvan: ‘Hoe weet je dat de tijd bestaat?’, ‘Houdt de ruimte ergens op?’, ‘Hoe lang duurt de toekomst?’ en ‘Kan de tijd verdwijnen?’
In andere filosofische vragenbundels voor kinderen, zoals die van Oscar Brenifier, is de leefwereld van het kind meer het vertrekpunt. In dit boek is er slechts één vraag waar ‘ik’ in voorkomt: ‘Waarom ben ik mijn broertje niet?’. De overige vragen zijn opvallend abstract: ‘Wanneer begint iets?’of ‘Waar blijft de tijd’?

Westera geeft antwoord op de vragen in gedichten, en Weve verrijkt die antwoorden met haar beelden. Want volgens de makers is dat de soms beste manier:

Er zijn vragen
die om een antwoord vragen
Er zijn ook vragen
die vragen
om een versje
een gedicht
een schilderij
Vragen die vragen
om iets
wat dartel om ze heen kan draaien
zoals de aarde
eeuwig om zijn as

Daarmee is dit boek een mooi voorbeeld van de verschillende manieren waarop je filosofische vragen kunt beantwoorden. In gesproken taal, in dialoog, maar zeker ook in literatuur, poëzie, theater en beeld.
Toevallig las ik gisteren in dagblad Trouw een recensie van het boek ‘Er zit iets achter. Over filosofie en kunst’ door Arthur d’Ansembourg.  D’Ansembourg gaat ervan uit dat beeldende kunst een ‘impliciete filosofie’ bevat en op intuïtieve wijze en met visuele middelen antwoord geeft op dezelfde soort vragen als filosofen stellen. Hetzelfde uitgangspunt gaat schuil achter mijn werkwijze van het Atelier van de Verbeelding, waar kinderen vanuit het filosofisch gesprek hun ideeën in taal en beeld vormgeven. Niet letterlijk, maar in hun expressie gevoed door de filosofisch vragen die we onderzoeken.

Het mooie boek van Westera en Weve is inspirerend materiaal om alsnog zèlf op zoek te gaan naar antwoorden op de gestelde vragen, bijvoorbeeld in een filosofische dialoog in de klas. Maar ook om kinderen die geoefend zijn in het filosoferen in dialoog juist uit te dagen om hun antwoorden vorm te geven in creatieve taal en beeld. Niet slechts als verwerking van het gesprek, maar als kunstopdracht.
Kortom, voor leerkrachten, kunsteducatiedocenten en ouders van onderzoekende kinderen een echte aanrader!

 

 

De Uitvindersclub (2): 6 lesideeën

Deze week 6 ideeën voor de Uitvindersclub: activiteiten om creatief te denken, oplossingen te zoeken, robots te ontwerpen, anders te kijken, een beeld te vormen van de toekomst.

(Tekst loopt door onder afbeelding.)

1. Toekomstbouwers

De uitvinders denken na over het leven in de toekomst, aan de hand van één van de volgende invalshoeken.

Spelen
De Uitvindersclub ontwerpt samen een superspeeltuin en vraagt zich af:  Welke speeltoestellen bestaan nog niet, maar zou je wel graag willen zien? Hoe kun je speelplaatsproblemen oplossen, zoals op elkaar moeten wachten, je bezeren, dingen die kapot gaan? Hoe zien de speeltoestellen van de toekomst eruit? Hoe kan het nog leuker, gekker, gevaarlijker, spannender?

Wonen
De Uitvindersclub denkt na over wonen van de toekomst: Hoe zien de huizen
eruit (van binnen en van buiten), wat is er te doen in de buurt, welke oplossingen zijn er voor bijvoorbeeld vuil op straat of burenruzie? Welke plekken zijn er voor kinderen, maar ook voor jongeren, oude mensen en huisdieren?

Vervoer
De Uitvindersclub bedenkt nieuwe voertuigen en denkt na over de volgende vragen. Wat weet je van vervoer, van uitvindingen die met vervoer te maken hebben? Welke vervoersmiddelen van vroeger gebruiken we niet meer? Waarom niet? Hoe zouden de voertuigen van de toekomst eruit zien? Waar denk je aan bij het ontwerpen: hoe ver je wilt reizen, hoe snel, samen of alleen reizen, files en wachttijden, aandacht voor het milieu?

De uitvinders maken een mindmap of woordweb rondom het gekozen onderwerp en maken schetsen van hun ideeën. Het beste idee werken ze uit in een 3d-model. Gebruik doeken, gekleurd papier of een speelkleed met plattegrond om een maquette in te richten. Vraag de uitvinders om hun uitvinding een passende naam te geven. Bekijk samen de uitvindingen en licht ze toe. Laat ieder een foto maken van zijn of haar model in de maquette.

2. Robot collage

Het prentenboek ‘Dag supergrote robot’ van Marlies Visser kan een goede introductie of inspiratiebron zijn voor het bedenken en maken van robotcollages.

Vervolgens denkt de Uitvindersclub samen na over vragen als:
Wat is een robot? Welke robotten bestaan er? Lijken robotten op mensen? Wat kunnen robotten wel en niet? Kunnen robotten slimmer worden dan mensen? Kan een robot goed of slecht zijn? Kan een robot je vriend zijn? Kan een robot de baas zijn?

(Tekst loopt door onder afbeelding.)

Vervolgens maken de uitvinders een robot in collagevorm. Ze gebruiken daarvoor papier, karton en scrap-materiaal. Belangrijk is dat ze eerst bedenken wat hun robot kan en doet: waar is hij voor gemaakt, waar is hij goed in? Ook helpt het om eerst een schets te maken.

3. Een vriendendienst

Een introductie en inspiratiebron voor deze activiteit kan het prentenboek ‘Ik ben Kaat! Uitvinder’ van Tim Gladdines zijn (via de bibliotheek verkrijgbaar). Kaat is een meisje dat uitvinder is. Ze bedenkt en maakt van alles. Dan besluit ze voor haar moeder als verrassing een volautomatische rommelopruimer uit te vinden. Het wordt een prachtige machine, maar als ze hem aan haar moeder geeft, ontploft hij en is de troep niet te overzien.

De Uitvindersclub denkt na over vragen als: Wat zou jij uitvinden voor je vader of moeder? Waar kun je jouw vader of moeder een plezier mee doen? Of
wat vind je vader of moeder moeilijk of lastig en kan jij met jouw uitvinding oplossen? Zijn er andere mensen, vrienden of familie, waarvoor je een goede uitvinding kunt bedenken?

De uitvinders maken een ontwerp en gebruiken het scrap- en constructiemateriaal om er een model van te maken. Ze schrijven een handleiding bij de uitvinding zodat de ontvanger goed weet waar hij voor bestemd is.

4. De waanzinnige machine

De waanzinnige machine is een tekenopdracht waarbij je nou eens niet zoveel hoeft na te denken, maar vooral je fantasie en verbeeldingskracht gebruikt. Het is een tekenoefening gebaseerd op de werkwijze Zinvol Tekenen van Marijke Sluijter.

De uitvinders starten met een leeg A3-papier en gaan daarop willekeurig hoekige lijnen maken. De hoekige lijnen blijven ca. 2 cm binnen de rand van het papier. Dat ziet er ongeveer zo uit:

Vervolgens tekenen de uitvinders een goed stel wielen of rupsbanden onderaan de tekening. Dat is handig om de machine te verplaatsen. Daarna komt het erop aan om in de machine zoveel mogelijk mogelijkheden te zien, gadgets te plaatsen, knoppen, tandwielen, kettingen, knoppen en meters te tekenen. Zodat het een ongelooflijk waanzinnige machine wordt:

5. Het uitvindingenmuseum

In het uitvindingenmuseum laten de uitvinders oude uitvindingen
zien, maar ook welke oplossing we tegenwoordig gebruiken en wat we ervan verwachten in de toekomst. Om te starten bekijkt de Uitvindersclub een aantal (foto’s van) voorwerpen waarvoor in de loop der tijd heel andere oplossingen zijn gevonden: bijvoorbeeld een lp, een koets met paarden, een portemonnee met geld, een telefooncel etc.

Vervolgens kan de Uitvindersclub nadenken over de volgende vragen:
Is een uitvinding altijd iets nieuws? Of bestaan er ook ‘oude’ uitvindingen?Waarom worden er telkens nieuwe uitvindingen bedacht en gemaakt? Zal elke uitvinding verouderen en uit de tijd raken, of bestaan er ook uitvindingen die bruikbaar en waardevol blijven?
Ken je zelf nog meer voorbeelden van oude en nieuwe uitvindingen? Kun je ook bedenken wat er (in de toekomst) aan deze uitvindingen 
verbeterd zou kunnen worden?

In de uitwerking kiest iedere uitvinder één voorwerp of onderwerp en vraagt zich af: Wat mist er nog aan dit voorwerp? Wat kan er beter, sneller of mooier? De uitvinders maken drie illustraties voor het uitvindingenmuseum van het voorwerp zoals het vroeger was, zoals het nu is en van de toekomstversie. Na afloop bekijken ze elkaars werk en lichten ze hun eigen werk toe.

 6. Een sportieve uitvinding

Uitvinders zijn geen nerds, welnee! Er zitten hele sportieve types tussen. Want sporten is leuk. Maar soms best moeilijk. Zelfs als je er goed in bent, moet je veel oefenen en je conditie trainen. Uitvindingen zouden ervoor kunnen zorgen dat het sporten gemakkelijker gaat. Zodat
je sneller kun winnen. Of is dat juist niet de bedoeling?

De Uitvindersclub denkt samen na:  over de sporten waar zij van houden, en welke ze niet leuk vinden. Ze vragen zich af of het goed en eerlijk is om uitvindingen te bedenken die het sporten leuker of gemakkelijker maken. Wanneer mag dat wel? En wanneer liever niet?

De uitvinders maken een mindmap met ideeën die het sporten leuker maken, of die sommige niet-leuke onderdelen van het sporten kunnen verbeteren (zoals omkleden, honger en dorst tijdens
het sporten, spierpijn, blessures). Sommige mensen willen graag een sport doen, maar kunnen niet meedoen omdat ze een handicap hebben.
Welke uitvindingen kunnen de uitvinders bedenken om hier iets aan te veranderen?

De uitvinders werken hun beste idee uit in een getekend ontwerp en maken een stripverhaaltje waarin je kunt zien hoe sporters de uitvinding gebruiken en wat daarvan de consequenties zijn.

NB. De illustraties bij deze post maakte ik naar aanleiding van de grappige robotcollages van kinderen van één van de Uitvindersclubs in Rotterdam.

 

 

De Uitvindersclub (1)

Zoals ik in mijn (op een na) vorige blogpost schreef had ik in Rotterdam enige tijd een Uitvindersclub – als één van de activiteiten die ik aanbood in mijn werkplaats Atelier van de Verbeelding.
Graag deel ik met jullie een paar ideeën voor het initiëren van je eigen Uitvindersclub, op school, in de brede school of bso, of thuis. Doel van de Uitvindersclub is om samen na te denken over, grote en kleine, concrete kwesties die voor de kinderen belangrijk en interessant zijn. Dat kan over van alles gaan: over spelen, over school, over thuis of de buurt, de stad of de wereld. Door creatief te denken en te fantaseren over deze onderwerpen ontstaan ideeën voor grote en kleine uitvindingen die het leven en de wereld mooier, beter en leuker maken.

(Tekst loopt door onder afbeelding.)

Wat heb je nodig?

De opzet is eenvoudig. De belangrijkste voorwaarde is een open, onbevooroordeelde houding van de leerkracht, vakkracht of begeleider en ruimte voor experiment. Creativiteit vergt moed – om grenzen te verleggen, om te ontdekken. Want soms maak je iets wat niet uit verf komt. Af en toe is het idee beter dan de uitvoering. Of juist andersom. Het oefenen van creativiteit behelst vooral ervaring opdoen in proberen en opnieuw beginnen. En goede startvragen om het denken en verbeelden op gang te brengen, die aansluiten bij de belevingswereld van de doelgroep. In dit geval zijn dat kinderen van 6 tot 8 à 9 jaar.

Benodigde materialen:

  • Tekenpapier, schrijfpapier, schetsboeken
  • Schetspotlood, kleurpotlood, stiften
  • Lijm(stift), plakband, tie-wraps, splitpennen, rivets (kunststof klinknagels voor golfkartonconstructies), touw, chenille
  • Dik en dun karton, gekleurd papier
  • Diverse rest- en afvalmaterialen (zelf verzamelen of via Stichting Scrap

(Tekst loopt door onder afbeelding.)

Wat zijn uitvindingen?

Bij de start van je Uitvindersclub is het goed en handig om na te denken over wat uitvindingen zijn. Dat kan door een onderzoekend gesprek te voeren aan de hand van de volgende vragen:

  • Wat is een uitvinder?
  • Wat is een uitvinding?
  • Wat heb je nodig om een uitvinding te doen?
  • Kan iedereen een uitvinder zijn?
  • Kan je voor van alles iets uitvinden?
  • Bestaan er goede en slechte uitvindingen?
  • Hebben we uitvinders nodig? Waarom (niet)?

Voorbeelden

Daarnaast is het leuk om voorbeelden te zoeken van belangrijke uitvinders en uitvindingen. Bijvoorbeeld:

Mijn absolute favoriet zijn de catalogi van Jacques Carelman. De flaptekst zegt genoeg: “De geniale unieke Jacques Carelman, uitvinder en ontdekker, Fransman par excellence, schepper van bijna mogelijke en welhaast onmogelijke verbazingwekkende voorwerpen en vernuftige vindingen, zal de wereld een ander aanzien geven. Voor degenen die meer willen weten over de siamese schaar, het vertaalcarbon, de radiatorstoel, de cactushandschoen of de TV-wasmachine, om maar enige niet-bestaande voorwerpen te noemen, die niettemin onmisbaar zijn, is dit boek een inspirerende raadgever.”

               

Soms zijn ze nog tweedehands verkrijgbaar:

Eenvoudige creatieve denkstrategieën

In mijn vorige post over creativiteit benoemde ik de basisvaardigheden die worden onderwezen bij de 21e vaardigheid ‘creatief denken’: creatief waarnemen, flexibel associëren, uitstellen van oordeel, divergeren en verbeelden. Ik licht ze kort toe (bron: I. Byttebier, 2002), met daarbij de belangrijkste vragen of opdrachten die je kunt stellen om kinderen deze vaardigheden te laten beoefenen.

1.  Creatief waarnemen

Bij creatief waarnemen gaat het om het besef dat je de dingen op verschillende manieren kunt zien (of horen, ruiken, proeven, voelen, ervaren). Niet de objectieve werkelijkheid bepaalt wat je ziet, maar jouw waarneming. Je brein vult aan en vult in. Daardoor zien we niet allemaal hetzelfde. Kinderen kunnen dat ervaren door samen naar een onbekend geluid te luisteren of naar een onbekend voorwerp te kijken. Wat horen ze? Wat zien ze? Als je je waarneming met elkaar deelt, kun je dan op verschillende manieren horen en zien? Zie je wat de ander ziet?

In het creatieve proces helpt de volgende vraag: Kun je het ook anders zien?
Dat geldt vooral ook voor de beschrijving van het probleem waarvoor je een oplossing zoekt. Kun je het probleem, de vraag, ook anders interpreteren? Wat is er nu eigenlijk aan de hand? Of zou er nog iets anders aan de hand kunnen zijn?

2. Flexibel associeren

Bij associëren gaat het erom alles wat bij je opkomt in relatie tot een woord, probleem of idee te noteren. Als je flexibel associeert maak je daarbij ook ruimte voor niet voor de hand liggende relaties. Je maakt ‘uitstapjes’ naar ideeën buiten het domein van je onderwerp (disociatie; patroondoorbreking) of je ziet een  verband met een heel ander onderwerp (resociatie; terugkoppeling).

Kinderen kun je leren associëren aan de hand van een woordweb of mindmap, om hun associaties direct voor ogen te hebben en te ordenen. De vragen die je daarbij stelt zijn: Wat is het belangrijkste onderwerp in deze vraag of in dit probleem? Waar denk je allemaal aan bij dit woord? Welke gedachten, geuren, smaken, kleuren, vormen, voorwerpen en gebeurtenissen komen er bij je op?  Door samen te werken aan een woordweb of mindmap komen er nog meer associaties boven.

3. Divergeren

Divergeren wil zeggen dat je voorbij de eerste ideeën denkt. Je neemt geen genoegen met met voor de hand liggende oplossingen, hoewel die misschien het meest logisch lijken. Divergeren doet aanspraak op het doorzettingsvermogen. Je wacht niet alleen op wat spontaan opkomt, maar gaat actief verder denken.

De vraag die je daarbij aan kinderen kunt stellen is: Bedenk zoveel mogelijk oplossingen voor dit probleem. Maar liever nog maak je concreet hoeveel oplossingen je (ten minste) wilt zien: Bedenk 10 (15, 20) oplossingen voor dit probleem. Wordt het steeds moeilijker om nog iets te bedenken? Vraag je af hoe een minister dit probleem zou oplossen. Of een superheld. Of een olifant. Hoe zou je met dit probleem omgaan als je kon toveren?
Vervolgens gaat het erom een selectie te maken uit deze oplossingen.

4. Verbeelden

Een goed idee, of een goede oplossing, moet je voor je kunnen zien. Bij het verbeelden gaat het erom dat je de oplossing, je uitvinding, voor je kunt zien. En niet alleen zien, maar ook voelen, ruiken, proeven of horen. Het gaat niet alleen om ver-beelden, maar ook om in-beelden. En om anderen te betrekken zou je je idee ook moeten uit-beelden. Dat kan in woord en beweging, in tekeningen, in verhalen. Voor volwassenen soms een hele toer, maar voor kinderen die nog rijk zijn aan fantasie en verbeeldingskracht is dit geen opgave.

De vraag die je kunt stellen bij deze stap is: Hoe ziet jouw oplossing of uitvinding eruit? Of: Vertel hoe een dag in de toekomst eruit ziet, als jouw uitvinding wordt gebruikt. Of: Doe eens voor – speel eens uit – hoe we jouw uitvinding kunnen gebruiken.

En ook: uitstellen van oordeel

Een belangrijke vaardigheid tot slot is het uitstellen van oordelen. Ik heb ‘m al genoemd bij de houding van de begeleider of leerkracht. Het is ook een vaardigheid die de groep waarmee je werkt in haar samenspel zou moeten oefenen. Creatief werken en denken lukt pas als je ervaart dat alle ideeën, associaties en mogelijke oplossingen mee mogen doen, zonder dat ze door jezelf of anderen op voorhand worden afgeschoten. Pas bij de selectie en uitvoering van je definitieve plan kun je kritischer gaan kijken: klopt het, werkt het, is het daadwerkelijk een oplossing?

Je moedigt kinderen aan om onbevooroordeeld te zijn door steeds te benadrukken dat erin het creatief denken geen goede of foute ideeën bestaan. Door samen te kunnen lachen, bewonderen, verbazen en gruwelen van de verschillen oplossingen die  zich aandienen. En door verbaal en non-verbaal de inzet en inbreng van de kinderen te waarderen, in plaats van de opbrengst.

(Tekst loopt door onder afbeelding.)

Uitvinden maar

Met de bovenstaande voorbereiding kun je je Uitvindersclub starten. Je weet welke rol je als leerkracht, vakkracht of begeleider kunt vervullen en welke vragen je stelt tijdens het werkproces van de kinderen. Je hebt de materialen verzameld die bij elke bijeenkomst nodig zijn om te kunnen brainstormen, schetsen, tekenen, uitwerken, knutselen en bouwen. Dan rest nog de vraag: Wat gaan we uitvinden? Daarover lees volgende week. Dan reik ik je een aantal concrete invalshoeken en lesideeën aan om mee aan de slag te gaan.

NB. De illustraties bij deze post maakte ik naar aanleiding van de grappige robotcollages van kinderen van één van de Uitvindersclubs in Rotterdam. 

 

 

Creativiteit voor een betere toekomst

In Museum Boijmans van Beuningen bezocht ik afgelopen vrijdag de tentoonstelling Change the System, waarin werk te zien is van vijftig ontwerpers met de ambitie de wereld te veranderen. Het museum richt daarmee de aandacht op de veranderkracht van creativiteit. De ontwerpers zijn geïnspireerd door maatschappelijke en mondiale thema’s en uitdagingen zoals vervuiling, conflicten en schaarste van grondstoffen.

De tentoonstelling is een uitnodiging aan het publiek om mee te denken. In verschillende Labs voeren ontwerpers experimenten uit waarbij ze het publiek betrekken. Ook kan het publiek via sociale media zelf een bijdrage leveren en reageren op projecten uit de tentoonstelling.

Maatschappelijke issues als bron van inspiratie voor kunst en design

Maatschappelijke vraagstukken zijn al langer een bron van inspiratie voor kunstenaars, bijvoorbeeld in de geëngageerde kunst. Daarbij gaat het er de kunstenaar om misstanden in beeld te brengen en het publiek bewust te maken. Het is kunst die vragen oproept over de wereld waarin we leven, maar niet noodzakelijk een antwoord of oplossing wil bieden. In theorie is design een discipline die wel naar antwoorden en oplossingen zoekt. Wellicht spreekt Boijmans daarom van ‘ontwerpers’ en niet van ‘kunstenaars’ in de tentoonstelling Change the system, hoewel de grens daartussen in sommige werken diffuus is.

Maar brengt het geven van creatieve oplossingen meer verandering teweeg dan het stellen van kritische vragen? Dat kun je je afvragen, zeker waar het gaat om unieke ideeën die vooral getuigen van de creativiteit van de ontwerper, maar niet direct navolging zullen of kunnen krijgen. Vaak is zo’n oplossing dan opnieuw een installatie of object dat vooral dient om het publiek aan het denken te zetten. Over de problematiek, of zoals in de tentoonstelling van Boijmans, over onze eigen oplossingen.

 

Foto: Change in context. Tijdlijn samengesteld in samenwerking met M. van Helvert op basis van haar boek ‘The responsible object: A History of Design Ideology for the Future’. Uit de tentoonstelling Change the System.

Creativiteit is een competentie

Dat huidige mondiale en maatschappelijke issues uitnodigen tot creativiteit staat buiten kijf. Dat heeft te maken met urgentie, met het geloof in maakbaarheid, met het menselijk streven naar vooruitgang. En problemen nodigen nu eenmaal uit tot het denken over oplossingen. De enorme creativiteit die ontwerpers tentoonspreiden ten aanzien van die mondiale problemen is hoopgevend. Die getuigt van vindingrijkheid, van innovatie, van de erkenning dat standaardoplossingen niet meer voldoen en nieuwe en ongebruikelijke ideeën nodig zijn. Het is daarom niet verwonderlijk dat creatief denken  binnen het onderwijs gezien wordt als een van de zogenoemde ‘vaardigheden van de 21e eeuw’. Daarbij is het uitgangspunt dat creativiteit geen talent is, maar een competentie die iedereen kan ontwikkelen. De verschillende modellen die daarvoor bestaan veronderstellen een aantal basisvaardigheden: creatief waarnemen, flexibel associëren, uitstellen van oordeel, divergeren en verbeelden.

Creativiteit vergt moed

De vaardigheden voor creativiteit kun je leren, de modellen kun je toepassen. Nog mooier is het als er binnen dat leerproces van creatief denken ook ruimte is voor creatieve expressie. Niet alleen voor beredeneerd vormgeven en uitvoeren van een plan waarop naderhand gereflecteerd moet worden. Maar ook voor speelse ontdekkingen die volgen op het denkproces. Of daar nog deel vanuit maken. Juist bij jonge kinderen gaat het ontdekken van oplossingen hand in hand met het denken daarover. Om dat vermogen tot onderzoeken, tot nieuwsgierigheid vast te houden is ruimte nodig voor experiment, voor creëren, voor verbeelding. Want hoewel dat bij jonge kinderen vaak nog min of meer vanzelf gaat, is daar op den duur steeds meer moed voor nodig. Moed om nieuwe dingen te beginnen, om door te zetten, om het risico te nemen iets niet te begrijpen of niet begrepen te worden. Moed om het risico te nemen om niet gewaardeerd te worden, te falen, de controle over het eindresultaat te verliezen.

Uitvindersclub

Zo’n tien jaar lang had ik een lesatelier in Rotterdam van waaruit ik cursussen en activiteiten organiseerde in filosoferen, schrijven en verbeelden. Een van die activiteiten was de Uitvindersclub. De opzet was vrij eenvoudig: vanuit vraagstukken die dicht bij het jonge kind (groep 3 tot 5) lagen werden de deelnemers uitgenodigd om creatief te denken en te creeren. Om te spelen met oplossingen en die weer te geven in ontwerpen, maquettes en prototypes. In de praktijk kwam dat neer op heel veel tekeningen, onbegrijpelijke knutsels en vooral meters plakband. Daarbij hoorden uitgebreide verhalen, want wat het publiek misschien niet direct zag zat er wel degelijk in: een ingenieuze oplossing voor een alledaags probleem. En de kinderen konden dat over het algemeen goed en met veel enthousiasme toelichten. De tentoonstelling Change the system deed me terugdenken aan die jonge uitvinders, die met hun vindingen de wereld niet konden veranderen maar vooral vertrouwen lieten zien. In een positieve toekomst en in hun eindeloze creativiteit.

Wordt vervolgd

Wil je weten hoe je eenvoudig een paar ‘uitvinderslessen’ opzet? Je leest het in mijn volgende blog.